Hvernig Wagner varð Wagner
Þroskabraut tónskálds, 1828 - 1838
Árni Heimir Ingólfsson:
Erindi á vegum félagsins 9. maí 2026
Samantekt úr erindinu
Æska og þroskaár Wagners
- Richard Wagner (f. 1813) var ekki undrabarn heldur að miklu leyti sjálfnuma og ætlaði sér í fyrstu að verða leikskáld. Hann er oft talinn „late bloomer“.
- Friedrich Nietzsche skrifaði um hann: „Enginn okkar stóru tónlistarmanna var á sínu 28. aldursári jafn lélegur tónlistarmaður og Wagner.“
- Fyrsta fullburða verk hans, „Hollendingurinn fljúgandi“, var frumflutt 1843 þegar hann var tæplega þrítugur.
- Faðerni Wagners er óvíst; opinber faðir hans, Friedrich Wagner, lést þegar Richard var hálfs árs, en stjúpfaðir hans, leikarinn Ludwig Geyer, gæti hafa verið hans raunverulegi faðir. Wagner ólst upp á leikhúsheimili.
- 15 ára gamall samdi hann harmleikinn „Leubald“, innblásinn af Shakespeare. Áhugi á að tónsetja verkið leiddi hann að tónlistarnámi.
- Hann stundaði hljómfræðinám hjá Christian Gottlieb Müller í Leipzig og síðar kontrapunkt hjá Tómasarkantornum Theodor Weinlig, sem krafðist þess að Wagner einbeitti sér að æfingum í hálft ár án þess að semja.
- Helstu áhrifavaldar á ungan Wagner voru Carl Maria von Weber („Der Freischütz“), Ludwig van Beethoven, Heinrich Marschner og Vincenzo Bellini.
Fyrstu tónsmíðar (1829–1835)
- Píanó- og hljómsveitarverk
- Fyrstu stóru verkin (píanósónötur og strengjakvartett) frá 1829–1830 eru flest týnd og fengu dræmar viðtökur. „Pákuslags-forleiknum“ (1830) var til að mynda mætt með hlátri.
[Nótnahandrit er glatað og því aldrei verið hljóðritað] - Píanósónata í B-dúr (1831): Fyrsta varðveitta stóra verk Wagners, tileinkað kennara hans Weinlig og gefið út sem „ópus 1“.
[Myndskeið á YouTube] - Fantasía í fís-moll (nóv. 1831): Frumlegra verk með frjálsara formi og notkun á „resitatívi“ fyrir hljóðfæri, undir áhrifum frá Beethoven og C.Ph.E. Bach.
[Myndskeið á YouTube] - Píanósónata í A-dúr („Grosse sonate“, 1832): Undir áhrifum frá Beethoven, jafnvel síðverkum hans.
[Myndskeið á YouTube] - Tónlist við „König Enzio“ (1832): Samdi tónlist við leikrit eftir Ernst Raupach. Aðeins forleikurinn hefur varðveist.
[Myndskeið á YouTube] - Sinfónía í C-dúr (1832): Undir sterkum áhrifum frá Beethoven, Mozart og Weber. Handritið týndist eftir að Wagner sendi það til Mendelssohns en fannst aftur að hluta 1877. Wagner stjórnaði verkinu síðast tveimur mánuðum fyrir dauða sinn.
[Myndskeið á YouTube] - Sinfónía í E-dúr (1834): Wagner lauk henni ekki þar sem hann taldi ómögulegt að skapa nýtt í sinfónísku formi eftir Beethoven og sneri sér að óperunni.
[Myndskeið á YouTube] - Forleikur að „Columbus“ (1835): Saminn fyrir leikrit eftir vin hans Theodor Apel. Wagner kallaði verkið síðar „tónsmíðastuld“ og nefndi forleik Mendelssohns sem fyrirmynd.
[Myndskeið á YouTube]
- Fyrstu óperutilraunir
- „Die Hochzeit“ (1832): Wagner hóf vinnu við líbrettó en hætti við eftir neikvæða gagnrýni frá systur sinni Rosalie.
[Myndskeið á YouTube]
Óperan „Die Feen“ („Álfadísirnar“, 1833–1834)
- Bakgrunnur: Byggð á leikriti Carlo Gozzi, „La donna serpente“. Wagner samdi hana tvítugur með fjárhagslegum stuðningi frá systur sinni Rosalie.
- Söguþráður: Prinsinn Arindal verður ástfanginn af huldukonunni Ödu. Hann má ekki spyrja um uppruna hennar og ekki bölva henni, annars breytist hún í stein (forsmekkur að banninu í „Lohengrin“). Eftir að hafa verið prófaður með ýmsum blekkingum (m.a. að Ada virðist myrða börn þeirra) bölvar Arindal henni og hún verður að steini. Með hjálp galdrakarlsins Groma og töfrasöngs á lýru (líkt og Orfeus) tekst Arindal að leysa hana. Þau verða konungur og drottning í álfheimum.
- Tónlist og þemu: Stór, gegnumsamin ópera með greinilegum áhrifum frá Weber, Marschner, Beethoven og Mendelssohn. Þemu eins og endurlausn fyrir ást og stórt hlutverk kórsins eru dæmigerð fyrir síðari verk Wagners.
- Móttökur: Wagner hafði miklar væntingar til verksins en það var ekki frumflutt í heild sinni fyrr en 1888 í München, fimm árum eftir dauða hans, undir handleiðslu Richards Strauss. Óperan vakti hrifningu en hefur heyrst sjaldan síðan einkaréttur München á flutningi rann út 1914.
Óperan „Das Liebesverbot“ („Ástarbannið“, 1834–1835)
- Bakgrunnur: Verkið er byggt á „Measure for Measure“ eftir Shakespeare, en sögusviðið er fært frá Vín til Sikileyjar. Verkið er undir áhrifum frá „das Junge Deutschland“-hreyfingunni og er óður til frelsis til ásta og gagnrýni á hræsni.
- Söguþráður: Landstjórinn Friedrich, púrítanskur Þjóðverji, setur dauðarefsingu við nautnum lífsins í Palermo. Þegar Claudio er dæmdur til dauða biður systir hans, nunnan Isabella, um miskunn. Friedrich býðst til að þyrma Claudio ef hún sefur hjá honum. Isabella skipuleggur leynifund en sendir Mariönu, fyrrverandi leynilega eiginkonu Friedrichs, í sinn stað. Hræsni Friedrichs afhjúpast og honum er steypt af stóli.
- Tónlist og þemu: Tónlistin er undir áhrifum frá Bellini, Donizetti, Beethoven og frönskum óperum, með löngum „bel canto“-línum. Þemað um togstreitu milli bannaðrar og leyfðrar ástar kemur aftur fyrir í síðari verkum eins og „Tannhäuser“.
- Móttökur: Óperan var aðeins sýnd einu sinni í lifanda lífi Wagners; annarri sýningu var aflýst vegna slagsmála. Hún var sett upp aftur 1923 og hefur verið sýnd stöku sinnum síðan, oft mikið stytt þar sem hún er talin of löng.
Niðurstaða
- Þegar Wagner var 23 ára hafði hann sýnt góð tök á þýskri og ítalskri óperuhefð og var í þann mund að spreyta sig á franskri „grand opéra“ með Rienzi.
- Fyrirlestrarhaldari telur þessi fyrstu verk vera vel gerð og verðskulda að hljóma oftar, og er ósammála neikvæðum ummælum Nietzsches um ungan Wagner.
Listi yfir allar þekktar tónsmíðar Richard Wagners
[Wikipedia]